BZO24pauldeblot

BewustZijn Online

Interview met Paul de Blot

Bezield leidinggeven

over de kredietcrisis, zen en clownerie

 

Mindfulness en zen op de zaak is hip, maar gaat dat iets veranderen aan het immorele gedrag van de topmanagers die de kredietcrisis veroorzaakt hebben? Jan den Boer in gesprek met emeritus hoogleraar Business Spiritualiteit Paul de Blot over de kunst van gedragsverandering.

 

Ik lees voor het eerst iets van Paul de Blot in 2012, in het dagblad Trouw. Hij zegt onder meer het volgende: ‘De financiële crisis wordt vooral gezien als een financiële ramp, terwijl hij veel meer omvat. Het is een morele crisis, veroorzaakt door een ongebreidelde hebzucht en een streven naar macht.’ In de jaren daarna zal ik zijn naam regelmatig tegenkomen.

Paul de Blot is emeritus hoogleraar aan de Nyenrode business Universiteit; van 2006-2010 was hij er hoogleraar Business Spiritualiteit. In zijn nieuwste boek Ik heb plezier beschrijft hij het spanningsveld tussen deskundig zaken doen op rationeel doe-niveau en bezielende inspiratie op spiritueel zijnsniveau. De Blot heeft een vorm van onderwijs ontwikkeld waarin een verbinding gelegd kan worden tussen rationaliteit en spiritualiteit. Nyenrode Business Universiteit is de plek waar onze financiële elite opgeleid wordt, dus ook de mensen die de financiële crisis veroorzaakt hebben. Hoe kan Paul de Blot met zijn visie een tegenwicht bieden tegen wat hij benoemt als een morele crisis, als ongebreidelde hebzucht en streven naar macht? Bovendien: spiritualiteit en business is een ongebruikelijke combinatie. Ik ben nieuwsgierig naar hoe hij dat vorm geeft.

 

Kennisniveaus

Ik kan natuurlijk zijn boeken gaan lezen, maar kies voor een persoonlijk gesprek en ontmoet hem in het voorjaar van 2016 op zijn werkkamer op de universiteit. Het onderscheid tussen een gesprek en het lezen van een boek wordt trouwens ook een van de onderwerpen van dit interview. De Blot benoemt de beperkingen van het rationele denken en studeren, en bepleit een bredere visie op kennis, welke hij op een vernieuwende wijze toepast in zijn onderwijs.

 

De Blot: ‘In één van mijn boeken beschrijf ik drie niveaus van kennis. Digitale kennis, relatiekennis en zijnskennis. Digitale kennis is de kennis die de computer ook heeft, wat wij transparant noemen. Ja of nee. Conclusie, objectief. De relatie is weggewerkt. Je kunt dus nooit samenwerken op grond van deze kennis. Het tweede niveau is relatiekennis. In het oosten kennen de Joden, Arabieren en Indiërs geen koppelwerkwoord. Ze vertellen altijd verhalen. ‘Ja’ staat voor: ik begrijp wat je bedoelt, ik versta jou. Dit ‘ja’ is een commentaar, geen conclusie. Chinezen zeggen altijd ja. Kunnen we vanavond ontmoeten? Ja. Kunnen we morgen ontmoeten? Ja. De Europese deelnemers van een Olympiade Commissie wisten zich geen raad.’

 

Tango & flamenco

‘Het derde is de allesomvattende zijnskennis, die als het ware verschillende ‘talen’ kent. Zo heb je de stiltetaal, die 60% van alle communicatie beslaat. Stiltetaal is bijvoorbeeld een moeder die een baby draagt. Of: je wordt verliefd en je weet niet waarom. De non-verbale taal ofwel lichaamstaal neemt 30% voor zijn rekening.

Kijk je bijvoorbeeld naar de notulen van een vergadering, dan lees je daarin alleen digitale kennis terug - wat slechts 10% van al het besprokene weergeeft. De overige 90% is niet communiceerbaar. Daarom geef ik ook begeleiding via persoonlijke gesprekken. Dan kun je alle talen gebruiken. Daarbij vertel ik een verhaal waardoor die andere taal geactiveerd wordt. Dat kan de vorm krijgen van een casestudie. Of ik gebruik illustraties, kunst. In mijn colleges maak ik ook gebruik van dans, kunst of muziek. In mijn team heb ik twee danseressen: een tango- en flamencodanseres. We gaan kijken hoe we de tango kunnen invoeren in de bedrijfskunde. In de flamenco wordt ik het spanningsveld tussen masculien en feminien leiderschap uitstekend zichtbaar.’

 

Zelfleiderschap

Als het gaat om een casestudie, om de praktijk, is de kredietcrisis wel een van de meest actuele cases. De constatering van De Blot uit 2012 over de morele crisis is nog steeds actueel. Het gedrag van de bankiers lijkt intussen nauwelijks veranderd te zijn. Wat moet er veranderen in onze opleidingen?

 

De Blot: ‘Leiderschap leer je niet door cursussen, maar door oefenen. Mandela leerde het in de gevangenis. Ik heb het in de oorlog geleerd - in het concentratiekamp. Van huis uit ben ik geen deskundige in business; ik werd het noodgedwongen. Mandela was een groots leider, maar heeft nooit leiderschap gestudeerd. Toen de tsunami uitbrak, waren er stammen die het aan voelden komen; ze hadden geoefend. Een Inuït voelt aan dat zijn vader ziek is, spant zijn honden in en gaat er naartoe.

Ooit hield ik een lezing voor cardiologen waarbij ik benoemde dat cardiologen alles weten over de buitenkant van het hart. In onze Nederlandse taal hebben we maar één woord voor hart, de meeste culturen hebben er twee - één voor de binnenkant en één voor de buitenkant. Het is het verschil tussen ervaring en kennis.

Zo hebben ze mijn vak spiritualiteit als kennis doorgegeven, dat is waardeloos. Het is een ervaring dat je bezield wordt, van binnenuit. Die bezieling kun je niet beschrijven, behalve in een case. Bezieling is niet te analyseren, maar is totaliteit.

 

Je moet uitgaan van concrete situaties. Daaruit haal je de theorie en niet omgekeerd. De meeste vakken richten zich op toegepaste bedrijfskunde, waardoor je eigenlijk niets oplost. Door het doen leer je zelfleiderschap, in onmogelijke situaties. Want voor gewone situaties heb je je gebruikelijke verstand. Via trial & error kun je oefenen om zonder verstandig denken aan te voelen waar je heen moet en ontstaat er in jou een programmering van zingeving. Een goede arts of chirurg denkt niet meer na. Die voelt in de situatie wat hij moet doen. Hierin zit de kern van mijn aanpak.’

 

Studie en oefenen

Studie is dus onvoldoende en toch is dat de core business van de meeste universiteiten. Wat biedt De Blot zijn studenten?

De Blot: ‘Ik geef werk colleges. Eerst een uur college, alleen informatieve vragen. Dan gaan we mantra’s zingen, om tot rust te komen, waarna een pauze. Na de pauze is er tijd om vragen te beantwoorden. Dan een stilteoefening. Vervolgens stel ik de vraag: wat heb je vanavond geleerd en wat ga je ermee doen en nodig ik uit om dat in één zin op te schrijven. Hierover kun je met je buurman of buurvrouw van gedachten wisselen. Zo ik ga vanuit de les over tot gedragsverandering.’

 

Oefening: om meer dan 10% kennis uit dit artikel te halen, is oefenen dus essentieel. Neem even tijd om in stilte naar bovenstaand boeddhabeeld te kijken.

 

De Blot heeft voor de oefeningen een team tot zijn beschikking, waarin naast eerder genoemde dansleraressen onder meer een yogaleraar zit en onderricht een besloten groep oud-studenten, een door hem geselecteerde groep van 30 tot 40 mensen van professoren en artsen, allemaal uit de praktijk. De oefeningen helpen om even het denken los te laten. Soms is er dans, soms muziek en soms meditatie.

De Blot: ‘Het gaat mij om gedragsverandering, niet om denkverandering, ze denken al te veel. Als je het één keer doet, ben je het na een maand weer kwijt. Dus doe ik het elke maand. En ik geef drie keer per jaar een retraite van drie dagen. Heel intensief. Hiermee leid ik de begeleiders van de begeleiders op. Het werkt als een netwerk, als een kettingreactie.’

 

Oefening: op het vliegveld van Delhi, India staat onderstaand kunstwerk (zie foto): midden in het drukke leven van het vliegveld vormt het een kunstzinnige uitnodiging tot de yoga-oefening de Zonnegroet. Opnieuw: als je meer dan 10% uit dit interview wilt halen, probeer dan nu eerst de zonnegroet uit voordat je verder gaat lezen.

Voor een volledige beschrijving van deze oefening klik je hier.

 

Collectieve spritualiteit

De combinatie business en spiritualiteit wint snel terrein. Niet alleen op een vliegveld in India, maar ook in veel moderne westerse bedrijven. Mindfulness op de zaak is hip. Is dit echt effectief?

De Blot: ‘Ze beginnen met zen of yoga, maar vergeten wordt dat al deze oosterse disciplines een sociale activiteit zijn die altijd in een groep beoefend worden. Hier doe je het een keer in de groep, daarna ga je thuis in je eentje verder. Alleen lukt dat nooit. In het westen werken we te veel op individueel en te weinig op collectief niveau. Ik werk aan de sfeer, met collectieve spiritualiteit, óók op Nyenrode. Ik ben 92, maar nog steeds hoogleraar. Ik geef geen spiritualiteit, ik geef deskundigheid! Deskundigheid kun je alleen maar verdiepen als je bezield bent.’

 

Dichter & orang-oetan

Voor zijn laatste boek koos De Blot de titel Ik heb plezier, omdat dat voor hem een belangrijk thema is, met name ook op moeilijke momenten zoals hij die in de Indonesische concentratiekampen meemaakte. Het gaat erom juist na dergelijke ervaringen de kracht te vinden om toch weer plezier in het leven te kunnen hebben. Hij maakte dat letterlijk tot onderdeel van de opleiding.

De Blot: ‘Ik doorliep de theateracademie en ben afgestudeerd als circusclown. Hier op Nyenrode is nog een docent die clown is, net als een advocaat in mijn team. In die sfeer willen we iets opzetten voor de kinderen van vluchtelingen.

Een clown probeert verbinding te zoeken met het kind in jezelf. Daarvoor hoef je niets te leren, je moet juist dingen terughalen die je hebt afgeleerd. Hij laat je de vrijheid voelen die je als kind kende. Geen uitgebreide bespiegelingen of kritische kanttekeningen, maar puur plezier en levensenergie. De clown denkt niet na, hij doet. Stapt vol vertrouwen, nieuwsgierig en niet gehinderd door enige kennis op zijn doel af. Hij laat de mensen lachen, omdat hij de onderdrukte kanten van de mensen toont en is een kruising tussen een dichter en een orang-oetan; een mengeling van gevoeligheid en kracht. Wie nooit zijn evenwicht verloor is geen echte clown. De clown is vrij. Hij draagt geen rugzak vol ballast uit het verleden, maakt zich geen zorgen voor de toekomst, maar leeft in het huidige nu. Als clown kun je jezelf zijn en anderen laten lachen. Om anderen te laten lachen moet je eerst om jezelf kunnen lachen. Clowns zijn bewogen en integere mensen die van de wereld houden. Ze zijn in hoge mate dienstbaar. De clown en het kind kennen geen spiritualiteit, alleen plezier. En als je plezier geeft, dan is dat spiritualiteit.’

 

Auteur: Jan den Boer, stedenbouwkundige, filosoof,

projectmanager, trainer Management en gedragsverandering. www.destadisvaniedereen.nl

____________________________________

Naar het interviewoverzicht